Sędzia kalosz. Jak przez dziewięć lat zmieniał się protokół VAR, który miał eliminować błędy. Część I

Od pewnego czasu, nosiłem się z zamiarem przygotowania cyklu poświęconego ewolucji Przepisów Gry. Chciałem pokazać, jak na przestrzeni lat zmieniało się podejście do interpretacji poszczególnych sytuacji boiskowych i dlaczego zagrania, które w latach 80. często nie były nawet uznawane za przewinienia, dziś nierzadko kończą się wykluczeniem zawodnika z gry.

Podobną ewolucję przeszły również przepisy dotyczące pozycji spalonej oraz kryteria stosowania kar indywidualnych. Zmieniało się nie tylko brzmienie samych przepisów, ale przede wszystkim sposób ich interpretacji, co miało ogromny wpływ na przebieg współczesnych spotkań.

Przygotowanie takiego opracowania wymaga jednak przeanalizowania wielu kolejnych wydań Przepisów Gry oraz wychwycenia licznych, często bardzo subtelnych zmian wprowadzanych przez International Football Association Board (IFAB) - organizację odpowiedzialną za tworzenie i rozwój przepisów obowiązujących w piłce nożnej na całym świecie.

Postanowiłem więc rozpocząć od tematu nieco bardziej zwartego, ale równie interesującego - protokołu VAR.

Choć system VAR został wprowadzony do rozgrywek Ekstraklasy już w sezonie 2017/2018, jego pierwsze pełne uregulowanie w Przepisach Gry pojawiło się dopiero w edycji obowiązującej od sezonu 2018/2019. Oznacza to, że w ciągu niespełna dekady protokół przeszedł szereg mniejszych i większych zmian, których celem było doprecyzowanie zasad jego stosowania oraz dostosowanie ich do doświadczeń zdobytych podczas funkcjonowania systemu w praktyce.

Protokół VAR stanowi zbiór procedur opracowanych przez International Football Association Board (IFAB), określających zasady wykorzystania systemu analizy wideo podczas meczów piłki nożnej. Jego nadrzędnym celem jest eliminowanie wyłącznie oczywistych i rażących błędów sędziowskich przy jednoczesnym zachowaniu autorytetu sędziego głównego oraz płynności zawodów.

Co ciekawe, w przeciwieństwie do siedemnastu artykułów tworzących Przepisy Gry, regulujących między innymi kwestie pola gry, piłki, liczby zawodników, obowiązków sędziego, czasu trwania zawodów czy przewinień i kar - protokół VAR nie stanowi odrębnego artykułu. Funkcjonuje jako załącznik do Przepisów Gry, opisujący procedury postępowania w sytuacjach, w których technologia może pomóc w wykryciu oczywistego i rażącego błędu sędziego.

Jakie sytuacje obejmuje zatem protokół VAR?

PRZEPISY  Z SEZONU 18/19 DO POBRANIA: 

Sezon 2018/2019 - od czegoś trzeba zacząć

To cztery sytuacje, a od obecnego sezonu 2026/2027 pięć.

 

1)     Bramka/nie ma bramki

2)     Decyzje dotyczące rzutów karnych

3)     Bezpośrednia czerwona kartka

4)    Błędna identyfikacja zawodnika. (w przypadku, gdy sędzia napomina lub wyklucza błędnego złego zawodnika drużyny, której zawodnik przewinił)

5)    Jednoznacznie błędnie przyznany rzut rożny, jeżeli decyzja może zostać zmieniona natychmiast i bez opóźniania wznowienia gry (opcja dla organizatora rozgrywek). - od sezonu 26/27

Każda kategoria ma wyraźnie instrukcje kiedy mogą zostać poddane videoweryfikacji. Tak wyglądały one w sezonie 2018/2019.

1)     Bramka / nie ma bramki

Przewinienie popełnione przez zawodnika drużyny, która zdobyła bramkę. Do przewinienia doszło w fazie ataku, która zakończyła się bramką.

• przewinienie drużyny atakującej w fazie budowania akcji lub zdobycie

bramki (zagranie piłki ręką, faul, itp.);

• spalony: pozycja i przewinienie;

• piłka poza grą przed zdobyciem bramki;

• bramka / nie ma bramki

 

2)     Decyzje dotyczące rzutów karnych / braku rzutów karnych

• nieprawidłowo przyznany rzut karny;

• nieprzyznany rzut karny za przewinienie, które powinno zostać ukarane

rzutem karnym;

• miejsce przewinienia (w czy poza polem karnym);

• przewinienie drużyny atakującej w fazie budowania akcji, która

zakończyła się podyktowaniem rzutu karnego;

• piłka poza grą przed zaistnieniem zdarzenia;

• przewinienie bramkarza i/lub wykonawcy rzutu karnego;

• naruszenie Przepisów przez zawodnika drużyny atakującej lub broniącej, który bierze bezpośredni udział w grze, po tym jak piłka z wykonanego rzutu karnego odbiła się od słupka, poprzeczki lub bramkarza.

3)     Bezpośrednia czerwona kartka (nie dotyczy drugiej żółtej kartki/drugiego napomnienia)

• DOGSO - czyli pozbawienie przeciwnika oczywistej okazji do zdobycia gola (w szczególności miejsce przewinienia oraz ustawienie innych zawodników);

• Poważny, rażący faul (czy atak nierozważny);

• Gwałtowne zachowanie, gryzienie innej osoby lub plucie na inną osobę;

• Użycie ordynarnych, obelżywych, obraźliwych gestów,

 

4)     Błędna identyfikacja zawodnika

Jeżeli sędzia przerywa grę w związku ze złamanie Przepisów i udziela złemu zawodnikowi z drużyny, która przewiniła, żółtą lub czerwoną kartkę, to tożsamość zawodnika, który przewinął może zostać zweryfikowana za pomocą wideo; samo przewinienie nie może być weryfikowane, chyba że zakończyło się zdobyciem bramki, rzutem karnym lub pokazaniem przez sędziego bezpośredniej czerwonej kartki.

Przepisy obowiązujące w sezonie 2019/2020 nie wprowadziły żadnych zmian w Protokole VAR. Na pierwszą istotną modyfikację trzeba było poczekać do kolejnego wydania Przepisów Gry.

Uwaga!!! Wszystkie zmiany przepisach, które nie pojawiają się w kolejnym sezonie, zostaną oznaczone kolorem pomarańczowym, a te które się pojawiły jako nowe, będą oznaczone kolorem niebieskim.

Sezon 2020/2021 - większa rola sędziego VAR
 

PRZEPISY  Z SEZONU 20/21 DO POBRANIA:

Sezon 2020/2021 przyniósł pozornie niewielką, ale w praktyce bardzo istotną zmianę dotyczącą współpracy pomiędzy sędzią głównym a sędzią VAR.

W przepisach obowiązujących w sezonie 2019/2020, w części opisującej procedurę sprawdzania zdarzeń, znajdował się następujący zapis:

Jeżeli „sprawdzenie” wskazuje na prawdopodobne zaistnienie „oczywistego błędu” lub „pominięcie poważnego zdarzenia”, sędzia VAR informuje o tym sędziego (ale nie przekazując, jaka decyzja winna być podjęta), który decyduje, czy rozpocząć wideoweryfikację.

Od sezonu 2020/2021 przepis otrzymał następujące brzmienie:

Jeżeli sprawdzanie wskazuje na prawdopodobne zaistnienie „oczywistego błędu” lub „pominięcie poważnego zdarzenia”, sędzia VAR informuje o tym sędziego, który decyduje, czy rozpocząć wideoweryfikację.

Usunięto więc fragment zabraniający sędziemu VAR sugerowania właściwej decyzji. Oczywiście nie oznacza to, że od tego momentu to VAR zaczął podejmować decyzje. Ostateczna odpowiedzialność nadal spoczywa na arbitrze głównym. Zmiana pokazuje jednak ewolucję filozofii systemu  - od sztywnego ograniczania komunikacji do bardziej otwartej współpracy pomiędzy sędziami.

Sezon 2021/2022 - nowy program wdrażania VAR

PRZEPISY  Z SEZONU 21/22 DO POBRANIA: 

Kolejna zmiana pojawiła się w sezonie 2021/2022 i dotyczyła nie samego sposobu korzystania z systemu VAR, lecz warunków jego wdrażania.

Do sezonu 2020/2021 przepisy stanowiły:

Protokół systemu VAR, jak daleko to możliwe, jest zgodny z zasadami i filozofią Przepisów Gry.

Zastosowanie systemu VAR dozwolone jest wyłącznie wtedy, gdy organizator meczu lub rozgrywek zrealizował cały protokół VAR oraz wymogi implementacji (zgodnie z treścią Podręcznika dotyczącego wdrożenia systemu VAR) i otrzymał pisemną zgodę IFAB oraz FIFA.

Od sezonu 2021/2022 zapis otrzymał nowe brzmienie:

Protokół systemu VAR, jak daleko to możliwe, jest zgodny z zasadami i filozofią Przepisów Gry.

Zastosowanie systemu VAR dozwolone jest wyłącznie wtedy, gdy organizator meczu lub rozgrywek spełnił wszystkie wymagania programu Implementation Assistance and Approval Programme (IAAP) określone przez FIFA oraz uzyskał jej pisemną zgodę.

Oznaczało to przeniesienie całego procesu certyfikacji do programu IAAP prowadzonego przez FIFA. W praktyce IFAB przestał pełnić formalną rolę w procesie zatwierdzania nowych rozgrywek korzystających z systemu VAR.

Sezon 2023/2024 - uproszczenie obsady Centrum Obsługi Wideo

PRZEPISY  Z SEZONU 23/24 DO POBRANIA

Zmiana wprowadzona w sezonie 2023/2024 dotyczyła osób znajdujących się w Centrum Obsługi Wideo (COW).

Do sezonu 2022/2023 przepisy wymagały, aby podczas meczu obecni byli:

• sędzia VAR,
• asystent sędziego VAR (AVAR),
• operator powtórek (OP).

Od sezonu 2023/2024 zapis brzmi już znacznie prościej:

Sędzia VAR ogląda mecz w Centrum Obsługi Wideo (COW), gdzie towarzyszy mu jeden lub więcej asystentów sędziego VAR (AVAR).

Z oficjalnego tekstu Protokołu VAR zniknął więc operator powtórek. Nie oznacza to oczywiście, że realizatorzy obrazu przestali istnieć. Zmieniono jedynie sposób opisywania minimalnej obsady wymaganej przez przepisy.

Sezon 2025/2026 - komunikacja z kibicami

PRZEPISY  Z SEZONU 25/26 DO POBRANIA

Pierwszą dużą nowością od kilku lat przyniósł sezon 2025/2026.

Do tej pory zakończenie procedury wideoweryfikacji wyglądało bardzo prosto:

Na zakończenie procedury wideoweryfikacji sędzia musi pokazać gest „ekranu TV” tuż przed przekazaniem ostatecznej decyzji.

Od sezonu 2025/2026 dodano zupełnie nowy element:

Na zakończenie procedury wideoweryfikacji sędzia musi pokazać gest „ekranu TV”, a następnie zakomunikować ostateczną decyzję. Organizator rozgrywek może również wdrożyć system publicznego wyjaśniania decyzji po wideoweryfikacji lub długim sprawdzaniu VAR zgodnie z wytycznymi FIFA i Podręcznikiem VAR.

Był to pierwszy krok w kierunku większej transparentności pracy arbitrów. Kibice mogli zobaczyć praktyczne zastosowanie tego rozwiązania podczas Mistrzostw Świata, gdzie sędziowie po zakończeniu analizy ogłaszali decyzje przez stadionowy system nagłośnienia.

Sezon 2026/2027 - największa nowelizacja od początku istnienia VAR

PRZEPISY  Z SEZONU 26/27 DO POBRANIA

Obowiązujące obecnie przepisy przyniosły kilka bardzo istotnych zmian.

Możliwość weryfikacji błędnie przyznanego rzutu rożnego.

Po raz pierwszy rozszerzono katalog sytuacji podlegających analizie VAR.

Dodano nowy punkt:

Jednoznacznie błędnie przyznany rzut rożny, jeżeli decyzja może zostać zmieniona natychmiast i bez opóźniania wznowienia gry (opcja dla organizatora rozgrywek).

To pierwsze rozszerzenie kompetencji VAR od wielu lat. Co istotne, rozwiązanie to ma charakter fakultatywny - organizator rozgrywek sam decyduje, czy chce z niego korzystać.

Weryfikacja drugiej żółtej kartki

Drugą nowością było rozszerzenie możliwości analizy sytuacji prowadzących do wykluczenia zawodnika po otrzymaniu drugiego napomnienia.

W sezonie 2025/2026 punkt C Protokołu VAR brzmiał następująco:

 - bezpośrednia czerwona kartka (nie dotyczy drugiej żółtej kartki/

napomnienia)

- DOGSO (w szczególności miejsce przewinienia oraz ustawienie innych

zawodników);

- poważny, rażący faul (czy atak nierozważny);

- gwałtowne, agresywne zachowanie, gryzienie lub plucie na inną osobę;

- wykonywanie ordynarnego, obelżywego lub obraźliwego działania

Tymczasem od obecnego sezonu 2026/2027 zapis ten brzmi:

Czerwone kartki,

• DOGSO, w szczególności miejsce przewinienia i pozycje innych zawodników,

• poważny rażący faul albo nierozważny atak,

• gwałtowne, agresywne zachowanie, gryzienie lub plucie na inną osobę,

• używanie obraźliwych, obelżywych lub ordynarnych działań,

• jednoznacznie błędne drugie napomnienie

Oznacza to, że VAR może obecnie interweniować również wtedy, gdy druga żółta kartka została pokazana zawodnikowi w sposób oczywiście błędny.

Największe zmiany dotyczy zmiany 4 punktu - błędnej identyfikacji:

W poprzednim sezonie zapis brzmiał:

Błędna identyfikacja zawodnika (przy żółtej lub czerwonej kartce)

Jeżeli sędzia po odgwizdaniu przewinienia pokazuje żółtą/czerwoną kartkę niewłaściwemu zawodnikowi przewiniającej drużyny, tożsamość winnego zawodnika może zostać poddana wideoweryfikacji; samo przewinienie nie może zostać poddane wideoweryfikacji, chyba że odnosiło się do bramki, decyzji „rzut karny/brak rzutu karnego” lub bezpośredniej czerwonej kartki.

Tymczasem od sezonu 2026/2027 będzie ten zapis brzmiał następująco:

       Błędna identyfikacja, czerwona lub żółta kartka

Jeżeli sędzia karze przewinienie, ale jednoznacznie błędnie identyfikuje zawodnika, który popełnił to przewinienie, analizie może podlegać wyłącznie tożsamość sprawcy przewinienia.

Dalej w podsumowaniu zmian w przepisach można przeczytać: 

Błędna identyfikacja podlega analizie, gdy zawodnikowi pokazano żółtą lub czerwoną kartkę, ale przewinienie, za które pokazano kartkę, zostało popełnione przez innego zawodnika którejkolwiek z drużyn.

Jak widać przepis ten idealnie wpasowywałby się w sytuację, które miały miejsce na Mistrzostwach Świata w 2026 (sytuacja z Embolo w meczu Argentyna - Szwajcaria oraz w meczu Francja - Paragwaj), o którą jak widac niepotrzebnie kruszyłem kopię w artykułach podsumowujących poszczególne fazy Mistrzostw, za co jeszcze raz przepraszam.  

======================================================================

I wszystko byłoby fantastycznie jasne i klarowne, gdyby nie okólnik IFAB nr 34 z dnia 27 lipca, a więc dwa tygodnie po finale Mistrzostw Świata. Pismo do pobrania i przeczytania TUTAJ

Czym są okólniki? To oficjalne dokumenty przygotowane przez IFAB, a wysłane wszystkim federacjom piłkarskim, zawierające nowe przepisy, ich interpretacje, oraz nowe wytyczne.  

Jedna z zawartych tam informacji mówi:

3. Protokół VAR - błędna identyfikacja

Żółta kartka (napomnienie), która nie jest drugim napomnieniem, może podlegać analizie wyłącznie w celu ustalenia tożsamości zawodnika, który popełnił ukarane przewinienie. Samo przewinienie nie może podlegać analizie ani zostać zmienione.

Wykorzystanie postanowień dotyczących błędnej identyfikacji w odniesieniu do symulacji podczas Mistrzostw Świata FIFA 2026™ zostało dobrze przyjęte i zostanie uwzględnione w szczegółowym przeglądzie protokołu VAR zapowiedzianym w okólniku nr 32. Do czasu zakończenia tego przeglądu postanowienia te nie mogą być jednak stosowane w tym celu.

Można więc odnieść wrażenie, że FIFA zastosowała interpretację wykraczającą poza literalne brzmienie Protokołu VAR. Paradoksalnie była to interpretacja, która pozwoliła ukarać rzeczywistych sprawców i zapobiec niesprawiedliwym decyzjom wobec zawodników, którzy nie popełnili przewinienia.

Nie zmienia to jednak faktu, że z perspektywy pewności prawa trudno dziwić się pretensjom reprezentacji Szwajcarii. Jeżeli organizator turnieju stosuje rozwiązanie niewynikające z obowiązujących przepisów, nawet w słusznym celu, zawsze rodzi się pytanie o granice dopuszczalnej interpretacji. A przecież to właśnie IFAB - mający swoją siedzibę w Szwajcarii - jest jedynym organem uprawnionym do tworzenia i zmieniania Przepisów Gry.

Na  koniec kilka słów od autora.

Rozumiem, że przepisy tworzy się w taki sposób, aby były jednoznaczne. Jeśli czegoś nie wolno, powinno to być wyraźnie zakazane. Jeśli coś jest dozwolone, nie powinno pozostawiać żadnych wątpliwości. Idealne przepisy jasno określają, co jest czarne, a co białe, nie pozostawiając miejsca na odcienie szarości.

Tymczasem rzeczywistość często wygląda inaczej. W wielu sytuacjach prawo można interpretować na różne sposoby, zależnie od punktu widzenia. Smuci mnie, a momentami wręcz irytuje, że w piłce nożnej, czego przykładem jest opisana sytuacja wyżej, przepisy również pozostawiają pole do tak różnych interpretacji.